Στην καθ΄ ημάς λεγόμενη Βυζαντινή ζωγραφική, που είναι η κατάληξη χιλιόχρονων αναζητήσεων του Ελληνικού κόσμου, το ζητούμενο δεν είναι απλώς η αυτοέκφρραση του υποκειμένου του καλλιτέχνη.

Στην εικαστική αυτή παράδοση ο τεχνίτης είναι δημιουργός,  πρόσωπο δηλαδή που εκφράζει τον δήμο, την κοινότητα και την υπηρετεί χωρίς φυσικά να χάνει την δική του προσωπικότητα και να υποβαθμίζει  την δική του ανάγκη για έκφραση. Όλα  γίνονται, αλλά γίνονται εν δήμω.

Πολλές και σημαντικές οι βασικές αρχές αυτού του ζωγραφικού συστήματος , που πολύ λανθασμένα κατανοήθηκε  παλιότερα τουλάχιστον απο τον κόσμο της Αναγεννήσεως και τον Δυτικό Ευραπαϊκό κόσμο.

Δεν θα μιλήσουμε εδώ για όλα αυτά.

Αυτό που θέλω να αναφέρω είναι το πώς γίνεται  εσωτερικά η σύνθεση  στην εικόνα της Βυζαντινής ζωγραφικής με αναφορά στο παραπάνω κείμενο του άγιου Δωρόθεου Γάζης που εκφράζει γενικότερα τον τρόπο κατανόησης του συνθέτειν του χριστιανικού κόσμου.

Στην βυζαντινή ζωγραφική εσωτερικά, μέσα στην σύνθεση, τα επιμέρους  στοιχεία συντίθενται με οργανικό τρόπο ως εάν ήσαν μέλη ενός σώματος.

Όλα τα στοιχεία, γραμμές, χρώματα, φόρμες μικρές και μεγάλες δεν παρατίθενται τυχαίως ούτε και διαμορφώνονται  απλώς για να εκφράσουν αφηρημένες θεολογικές η φιλοσοφικές ιδέες και άλλα  συναισθήματα, ή και ατομικά των καλλιτεχνών οράματα. Η οργάνωση τους στοχεύει να κάνει τα πάντα σώμα, να τα ενώσει με τρόπο τέτοιο που όλα να ρέουν το  ένα μέσα στο άλλο και να  είναι σώμα υγιές σε πλήρη λειτουργία.

Για να συμβεί αυτό, ο ζωγράφος, πρέπει να «απωλέσει την ψυχή» του για να την ξαναβρεί μέσα στην λειτουργία του για την κοινότητα, μέσα από τους άλλους. Το εικαστικό γεγονός δεν είναι πλέον εδώ δηλωτικό μιας ιδέας, ενός concept, αλλά είναι πολλά παραπάνω· γίνεται «επιφάνεια», έκφανση ενός τρόπου ζωής, τόπος φανέρωσης ενός τρόπου υπάρξεως, στον οποίο το ιδανικό δεν είναι η ατομική απόλαυσις και η ατομική ευδαιμονία αλλά η κοινή όλων ανεξαιρέτως χαρά μέσα στην των πάντων ένωση.

Στην βυζαντινή ζωγραφική το εικαστικό γεγονός δεν είναι μονάχα  ένα θέμα που αφηγείται κάτι. Και αυτό βεβαίως συμβαίνει, αλλά αυτό μάλλον περνά σε δεύτερη μοίρα. Σημαντικότερος μάλλον αποβαίνει ο τρόπος ύπαρξης της μορφής διότι αυτός ο τρόπος δείχνει μιά ποιότητα ζωής, γίνεται οδοδείκτης μιας χώρας στην οποία απουσιάζουν οι ασθένειες της ιστορίας, η διαίρεση, ο φθόνος, η αμάχη, ο φόνος, ο θάνατος. Εδώ όλα λειτουργούν, μικρά και μεγάλα, ίσα και άνισα, ως ισόκυρα μέλη ενός σώματος υγιούς που ζει για να ζει και να έχει την καλή άδολη, αψεγάδιαστη χαρά.

Στην βυζαντινή ζωγραφική,  και στον σχεδιασμό και στην χρωματική πλαστικότητα, αυτό ειναι το ιδεώδες της εσωτερικής σύνθεσης, η επίτευξη της ενότητας ενός οργανισμού, ενός  υγιούς σώματος. Για τούτο και όσοι την πλησιάζουν και την βλέπουν με καθαρά μάτια, ήγουν χωρίς προκατάληψη και φίλτρα ιδεολογικά, μπορούν να  αισθάνονται την ησυχία, την ειρήνη, την ενότητα της παραδείσου, την ποιότητα που μονάχα η πανώρια και χωρίς όρια αγάπη φέρνει.

Γεώργιος Κόρδης, kordis.gr

Εικόνα άρθρου: Σταύρωση. Χάραξη σε Αυγοτέμπερα. 23χ37εκ. 2026