Θα αποφύγω την άσκοπη περιπλάνηση να δώσω μια θεωρητική απάντηση, ένα δηλαδή λογικό και σαφή ορισμό. Είναι πράγματα στη ζωή που δεν ορίζονται λογικά, αλλά μόνο περιγράφονται. Η άκρα ορθολογούσα σκέψη, η μονομερής θετικιστική αντίληψη της ζωής εξόρισαν, στον αιώνα μας, την Ποίηση, αφαιρέσαμε και τα τελευταία πέπλα από τη ζωή. Διαφωτίσαμε τα πάντα, λέει ο Κάρολος Γιουνγκ, και όμως υπάρχουν «φαντάσματα». Τί είναι, λοιπόν, η θεατρική δημιουργία; Οπωσδήποτε είναι παιδί της Τέχνης και της Ζωής. Αλλά μήπως ξέρουμε σε όλο το βάθος και το πλάτος, τί είναι τέχνη και τί ζωή; Δεν μπορούμε να ειπούμε την τελευταία λέξη, γιατί εδώ δεν έχουμε να κάνουμε τόσο με πρόβλημα, όσο με μυστήριο, με αίνιγμα, το οποίο η προμηθεϊκή λογική μας δεν μπόρεσε να το λύσει, δεν μπόρεσε να φωτίσει άπλετα την ιστορία.

Αυτό που είπε ο Γιάννης Τσαρούχης για την τέχνη, αναμφίβολα ισχύει και για τη θεατρική τέχνη: «Η τέχνη, όπως το είπε ο Ρενουάρ, είναι ένα πράγμα που δεν ξέρουμε τί είναι. Γι’ αυτό θα μας ενδιαφέρει αιωνίως. Όταν θελήσει κανείς να απλοποιήσει την τέχνη, σημαίνει ότι προτιμά να ξέρει τί είναι το πράγμα, παρά να το απολαμβάνει. Οι γνώσεις έχουν και αυτές τα όριά τους. Δεν μπορεί να φθάσει κανείς στη γνώση με θυσία των πάντων. Γιατί η γνώση μάς ενδιαφέρει για πράγματα, τα οποία είναι μυστηριώδη. Τα οποία είναι ιερά. Και, όπως μου είπε ένας γλωσσολόγος, ιερά είναι τα πράγματα που τα αίρεις. Που τα βάζεις στην άκρη. Που δεν τα ανακατεύεις με τα άλλα. Όλα, λοιπόν, όσα δεν μπορούμε να εξηγήσουμε, τα βάζουμε στην άκρη με σεβασμό, γιατί είναι σπάνια».

Το θέατρο, λοιπόν, ως σύνολο, αρχαίο και σύγχρονο θέατρο σε όλες τις φάσεις του, ψυχολογικό, κοινωνικό, εξπρεσιονιστικό, υπερρεαλιστικό κ.λπ. δεν είναι κήρυγμα, δεν είναι επιχειρήματα.

Δεν είναι συζήτηση περί ζωής, αλλά η ίδια η ζωή. Είναι ψυχική εμπειρία, ενδόμυχη βίωση, όπου ψυχικά ενορμήματα, προσωπικές συγκινήσεις μας μετουσιώνονται σε υψηλά νοήματα. Το θέατρο φωτίζει και στερεώνει την ανθρώπινη ύπαρξή μας καθώς στη σκέψη μας ανατέλλει ένας άλλος, νέος κόσμος, μια άλλη όψη της ζωής, ένα νέο κάλεσμα ή πρόσκληση για να αυτοβεβαιωθούμε.

Τρεις είναι οι απαραίτητοι παράγοντες για να λειτουργήσει το θέατρο: ο συγγραφέας, ο ηθοποιός και το κοινό. Ο καθένας τους είναι και μια οντότητα, μια ελευθερία και μια ευθύνη. Μαζί, την ώρα των δρώμενων, είναι μια κοινωνία προσώπων. Δημιουργούν έναν παράδοξο, τριαδικό δεσμό. Ο ένας συναντάει τον άλλο, τον ανακαλύπτει μέσα σε ένα κλίμα εμπιστοσύνης. Προοδευτικά κατά την εξέλιξη της παράστασης, παραιτείται από το ατομικό εγώ του και λειτουργεί μια σχέση αποκάλυψης. Γι’ αυτή τη βαθειά επικοινωνία δεν υπάρχει καμιά συνταγή στον κόσμο, όπως δεν υπάρχει π.χ. για τη φιλία.

Ο ηθοποιός παίζει το ρόλο του, δημιουργεί δηλαδή και ολοκληρώνεται στην επικοινωνία του με το κοινό, ο συγγραφέας είναι ολόκληρος μέσα στο έργο του, παίζει δηλαδή όχι έναν ρόλο, αλλά όλους τους ρόλους, δημιουργεί έναν κόσμο, στον οποίο μετέχει το κοινό μέσα από τη θεατρική δράση. Χωρίς αυτή την τριαδική, αυθεντική, επικοινωνία, χωρίς αυτή τη ζωϊκή μέθεξη, το θέατρο παύει να είναι ζωή. Παύει να είναι χαρά που, κατά τρόπο παράδοξο, τη συνοδεύει ο πόνος.

Φυσικά, για να νοιώσεις τέτοιον πλούτο ζωής μέσα σου, πρέπει να πιστεύεις σε κάτι έξω και μεγαλύτερο από σένα. Αυτό κάνει τη διαφορά. Όταν, για να το ειπούμε απλά, δεν ζητάς το εύκολο, το ρηχό, το επίκαιρο απλώς για να χαλαρώσεις. Θέατρο, βέβαια, πριν από όλα, σημαίνει θεατρικό έργο και θεατρικό έργο σημαίνει θεατρικός συγγραφέας. Μερικοί υπήρξαν μεγαλοφυΐες. Οπωσδήποτε είναι προνομιούχα πνεύματα. Εκείνο που χαρακτηρίζει τους δημιουργούς είναι ότι ο στοχασμός τους αποκτά μια, ας πούμε, διάθλαση, όπως στη φύση. Δεν είναι ο στοχασμός τους ευθύγραμμος, διανοητικός, αλλά κυκλικός, αμφίπλευρος, διπλός, αν προτιμάτε. Ο δημιουργός βρίσκεται ολόκληρος μέσα στο έργο του, στη δημιουργία του. Η δημιουργία δομείται, προχωρεί μέσα από αντιθέσεις. Πάντα και παντού η αντίθεση, η αντινομία: η ζωή και ο θάνατος, το δίκαιο και το άδικο, το λουλούδι και ο κεραυνός, ο άγγελος και ο δαίμονας, ο ουρανός και η γη, το μεγάλο και το μικρό, το εγώ και το εμείς, το υποκειμενικό και το αντικειμενικό, το πρότυπο της ομορφιάς και το τέρας, η ατέλειωτη άμπωτη και παλίρροια, όπως έχει ειπεί ο Β. Ουγκώ, το ακατάπαυστο ναι και όχι, αυτός ο ασταμάτητος ανταγωνισμός.

Να βγάλουμε από την τέχνη αυτή την αντιθετικότητα; Μα πρώτα πρέπει να αρχίσουμε να τη βγάζουμε από τη φύση. Είναι δυνατόν;

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης) 

(Συνεχίζεται)