Το θέατρο, λοιπόν, είναι η παλαίστρα της ζωής, πάνω στην οποία άνθρωποι αληθινοί, όχι κινούμενες εικόνες, φαντασιακές, διατρέχουν τη σκηνή, αγωνίζονται, όπως σε καταιγίδα που ξέσπασε ξαφνικά μετά από σύντομη γαλήνη. Είναι σαν να βροντοφωνεί ο ουρανός, να διαμαρτύρεται η γη, μαύρα σύννεφα κι αστραπές να φωτίζουν το τοπίο, να φουσκώνει ο ωκεανός, να ψηλώνουν τα κύματα της τρικυμίας. Νοιώθεις για μια στιγμή να χάνεσαι, δέος σε κατέχει, ενώ ταυτόχρονα νοιώθεις ασφαλισμένος από τον άμεσο κίνδυνο καθώς εσύ είσαι στην ακτή, στη θέση του θεατή. Εσύ, ο θεατής, συμμετέχεις αισθητικά στη δράση των στοιχείων, όπως σε μια μουσική συμφωνία. Αναβρύζει μέσα σου, παρά το δέος που ένοιωσες, μια δύναμη υπέροχη μέσα από τη δράση που προηγήθηκε, νοιώθεις να ζει μέσα σου ένας άλλος κόσμος, μια άλλη τάξη ρυθμών, ελεύθερη από τη βία και την ένταση των δυνάμεων.

Αλλά τώρα θα ξαναρωτήσουμε: Πηγαίνουμε στο θέατρο παρασκευασμένοι για να τα ιδούμε όλα αυτά; Γιατί αφήνουμε τη δουλειά μας και πηγαίνουμε στο θέατρο; Εμείς οι απλοί άνθρωποι, ο κόσμος, όχι οι προνομιούχοι, οι ιδιαίτερα δηλαδή καλλιεργημένοι, οι μορφωμένοι, οι καλλιτέχνες. Οι λόγοι ποικίλλουν, ανάλογα με τις προθέσεις του καθενός, με το πώς βλέπει και τί ζητάει από τη ζωή. Συνοπτικά, θα λέγαμε ότι καταρχήν πηγαίνουμε στο θέατρο για να περάσουμε μια ευχάριστη βραδυά, να ξεκουραστούμε, να διασκεδάσουμε με άλλες χαρές από εκείνες που μας προσφέρει ο κινηματογράφος ή ακόμη κάποιες σειρές της τηλεόρασης. Με απλά λόγια, πηγαίνουμε στο θέατρο για να ιδούμε αληθινούς ανθρώπους και όχι εικόνες. Αυτό είναι κάτι που δεν έχει πάψει να συναρπάζει τους ανθρώπους. Ο Αντρέι Ταρκόφσκι, Ρώσος στοχαστής, σκηνοθέτης, ο οποίος μελέτησε σε βάθος την αισθητική του κινηματογράφου, λέει ότι «από τον κινηματογράφο απουσιάζει εντελώς η μαγεία της άμεσης επαφής ανάμεσα στον ηθοποιό και στο κοινό, που είναι τόσο δυνατή στο θέατρο. Συνεπώς ο κινηματογράφος δεν θα αντικαταστήσει ποτέ το θέατρο. Ο κινηματογράφος υπάρχει με την ικανότητά του να ανασυστήνει κατ’ επανάληψη το ίδιο γεγονός στην οθόνη. είναι, σαν να λέμε νοσταλγικός από τη φύση του. Στο θέατρο το έργο ζει, εξελίσσεται, χτίζει τη σχέση του με το κοινό… Είναι διαφορετικό μέσο αυτογνωσίας για το δημιουργικό πνεύμα». Συναρπάζει, λοιπόν, και ας μη μπορεί ο ηθοποιός στο θέατρο να κάμει πράγματα που κάνει μέσω του κινηματογράφου. «Στο θέατρο συμβαίνουν πράγματα», όπως παρατήρησε πάλι ο Άρθουρ Μίλλερ, «συναρπαστικά όπως είναι, για παράδειγμα, η ανθρώπινη επαφή μεταξύ ηθοποιών και κοινού. Έχω την εντύπωση ότι όσο περνούν τα χρόνια, γίνεται ακόμη πιο σημαντικό αυτό το στοιχείο, διότι ο κόσμος έχει βαρεθεί να βλέπει ασώματες εικόνες που τρέχουν η μία πίσω από την άλλη. Τηλεοράσεις, περιοδικά, κινηματογράφος… Πάντα κυριαρχούν αυτές οι εικόνες που δεν έχουν σάρκα. Μέσα σ’ αυτόν τον καταιγισμό των εικόνων οι άνθρωποι με σάρκα και οστά καταλήγουν να είναι μια συναρπαστική εμπειρία».

Οι άνθρωποι βλέπουν το θέατρο περισσότερο ως έξοδο και τα περισσότερα έργα, σε όλες σχεδόν τις εποχές, είχαν σκοπό να ψυχαγωγήσουν. «Δεν πηγαίνεις στο θέατρο με την ίδια ψυχολογία που πηγαίνεις στην εκκλησία ή στο σχολείο. Ο περισσότερος κόσμος που πάει θέατρο, πηγαίνει γιατί αναζητεί να δει άλλους ανθρώπους αντιμέτωπους με καταστάσεις που έχουν μια δραματικότητα. Ε, αυτό είναι ψυχαγωγικό». Ο πολύ απλουστευτικός αυτός λόγος του αμερικανού θεατρικού συγγραφέα του Θάνατου του Εμποράκου, μας κάνει επιφυλακτικούς στο να δεχτούμε την «ψυχαγωγία» στην τρέχουσα σημασία της ως «διασκέδασης». Ασφαλώς δεν την εννοεί μόνο έτσι. Και βέβαια ο Αριστοφάνης, ο Μολιέρος γελάνε. Ο ένας μάς δίνει τις Εκκλησιάζουσες, τους Όρνιθες, ο άλλος τον Αρχοντοχωριάτη, τον Φιλάργυρο. Αλλά, για κοιτάξτε εκεί κάτω. Ο Αισχύλος σκέπτεται και δίνει στον άνθρωπο τον Προμηθέα, ο άλλος, ο Σαίξπηρ, στοχάζεται και αυτός και δίνει στον άνθρωπο τον Άμλετ. Και αυτοί ψυχαγωγούν, με την πρωταρχική όμως, την ελληνική σημασία της λέξης. Ψυχαγωγία είναι η αγωγή της ψυχής. Είναι η μόρφωση της ψυχής, της προσωπικότητας. Είναι η περιαγωγή της ανθρώπινης ύπαρξης στα δύσκολα περάσματα προς την Ελευθερία, την Αλήθεια. Αυτό είναι η Αληθινή Παιδεία. Είναι μια αυτοπαιδαγώγηση.

Φεύγοντας από το θέατρο, μας συμβαίνει να έχουμε αποκομίσει κάτι πολύ περισσότερο από μια ευχάριστη βραδυά. Νοιώσαμε να έχουμε βαθύνει μέσα μας, να έχει ανανεωθεί η ζωή μας. Με τη μαγεία και την ευφροσύνη της Τέχνης ανεπαίσθητα αποσπασθήκαμε από τον κόσμο, από την πεζή καθημερινή ζωή. Βγαίνουμε τώρα πιο πλούσιοι συναισθηματικά, πιο ευαίσθητοι, ανάλογα πάντα με το ύψος της ψυχής του ο καθένας μας, με τον στοχασμό του. Έγινε μια μεταμόρφωση, μια μεταστοιχείωση μέσα μας με το νόημα του έργου. Τα βιώματά μας, οι σκέψεις μας, η διάθεσή μας, οι συγκινήσεις μας ενεργούν μέσα μας λυτρωτικά. Έστω και για λίγο, αισθανόμαστε ενός άλλου ποιού ελευθερία. Ελεύθεροι από τον κοινωνικό εθισμό, από την πίεση της πεζής πραγματικότητας.

Και όλα αυτά πώς ξεκίνησαν; Έτσι απλά, χωρίς τίποτε το εξαιρετικό. Ίσως για να αλλάξουμε διάθεση, περιβάλλον, ακούσαμε ίσως ότι απόψε έχει ένα καλό θέατρο.

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)