«Γιατί η Βυζαντινή Ζωγραφική Σήμερα;» από τον Γεώργιο Κόρδη

Εργάζομαι με ένα τρόπο παλιό που έχει τις ρίζες του χιλιάδες χρόνια πριν στον πολιτισμό των Ελλήνων και κουβαλά επάνω του όλη την πείρα που έλαβαν οι Ελληνόφωνοι μέσα στις χιλιετίες για την ζωή και κυρίως τις σχέσεις.

Συχνά πολλοί με ρωτούν γιατί συνεχίζω αυτόν τον τρόπο γιατί εμμένω σε μια παλιά εικαστική γλώσσα και δεν γίνομαι σύγχρονος να κάνω όσα κάνουν οι συνάδελφοι με πείρα.

Βρίσκω δύσκολο το ερώτημα, νιώθω άβολα. Είναι ως εάν πρέπει να απολογηθείς που έχεις γλώσσα μητρική και με αυτήν τολμάς την επικοινωνία και την σύσταση κοινωνίας.

Αλλά υποψιάζομαι πως  οι άνθρωποι σήμερα βλέπουν την ζωγραφική αλλιώς όχι σαν μιας γλώσσα επικοινωνίας αλλά μάλλον ως μέσο αυτοπεριγραφής - έκφρασης του εαυτού και του κόσμου τους. Ίσως γιαυτό δεν εννοούν την εμμονή μου στην διατήρηση και συνέχιση της γλώσσας αυτής.

Ας απολογηθώ λοιπόν.

Γεννήθηκα και μεγάλωσα σε ενα μικρό χωρίο της Φθίας, την Καΐτσα και μέχρι να μεταναστεύσουμε στην Αθήνα στα 1965 την μόνη ζωγραφική που είδαν τα μάτια μου ήταν οι εικόνες στο τέμπλο του αγίου Νικολάου, της εκκλησίας του χωρίου. Με αυτές τις βυζαντινότροπες εικόνες γεννήθηκα εικαστικά. Αυτή είναι η μητρική μου εικαστική γλώσσα.

Κι άλλοι όμως λόγοι προσωπικοί και συναισθηματικοί υπάρχουν που με έκαναν να μείνω στην γλώσσα αυτή. Πολλοί αλλά δεν θα αναφερθώ σε όλους αυτούς.

Θα επιχειρήσω μάλλον μια έλλογη κατάθεση που ίσως να αφορά και πολλούς εντός και εκτός Ελλάδος μιας και σήμερα πολλοί άνθρωποι ανά την Οικουμένη χρησιμοποιούν το εικαστικό αυτό σύστημα, την Βυζαντινή ζωγραφική για να ζωγραφίσουν εικόνες ή κοσμικές ιστορίες.

Αυτή η ζωγραφική, η «Βυζαντινή» είναι μια σύνθεση στοιχείων που κατάγονται από ρεύματα του ελληνικού και ελληνορωμαϊκού κόσμου. Στην πραγματικότητα είναι μια «εικαστική κατασκευή» που διαχειρίζεται την σχέση των θεατών με κάτι που εικονίζεται. Ο τρόπος χειρισμού της σχέσης αυτής ειναι μοναδικός και άξιος λόγου και για σήμερα αλλά και για το μέλλον.

Ας δείξουμε γιατί.

Η δομή (ο τρόπος κατασκευής του περιβάλλοντος χώρου, των αντικειμένων και των προσώπων) στην Βυζαντινή ζωγραφική είναι τέτοια ώστε ο ζωγραφικός χώρος και χρόνος να βρίσκεται μπροστά από το ζωγραφικό έργο κι όχι πίσω όπως στην αντίστοιχη εικαστική κατασκευή της Αναγεννησιακής ζωγραφικής.

Στην βυζαντινή ζωγραφική με προβολές εικαστικών δυνάμεων δημιουργείται μπροστά από την επιφάνεια  ένα «εικονικός χωρόχρονος» όπου ζουν και κινούνται τα εικονιζόμενα.

Έτσι τα εικονιζόμενα και ο Δήμος των θεατών μοιράζονται τον ίδιο χωρόχρονο, ζουν στην ίδια, την μόνη προσιτή  για τους περιορισμένους βροτούς πραγματικότητα. Έτσι με την ζωγραφική έρχονται στο παρόν και γίνονται παρουσίες όσα εικονίζονται σε αντίθεση με την Αναγεννησιακή εικαστική κατασκευή στην οποία όσα εικονίζονται απωθούνται σε μια άλλη ξεχωριστή εικονική πραγματικότητα που υπάρχει αποστασιοποιημένη στο παρελθόν ή στο μέλλον.

Η Βυζαντινή ζωγραφική όταν δημιουργεί φτιάχνει παρουσίες. Η Αναγεννησιακή φτιάχνει πειστική αναπαράσταση απόντων προσώπων και πραγμάτων σε άλλον απρόσιτο, υπερβατικό για τους θεατές χωρόχρονο. 

Η σύλληψη της ζωγραφικής, κατ΄ αναλογίαν του θεατρικού δρώμενου, ως μέσου με το οποίο παροντοποιούνται τα απόντα και γίνονται παρουσίες και μάλιστα παρουσίες για όλον ανεξαιρέτως τον Δήμο των θεατών* συνιστά λόγο σοβαρό να ξαναδούμε με σοβαρότητα το εικαστικό αυτό σύστημα που δεν είναι απλά και μόνον μια στυλιστική υπόθεση που αφορά την αγιογραφία αλλά μια δομή που σχετίζει πράγματα καί χτίζει συνεπώς συνειδήσεις των μελών μιας κοινότητας αναλόγως.

Κι άλλα τέτοια έλλογα μπορούμε να πούμε για τις ποιότητες της βυζαντινής ζωγραφικής που θεωρούμε πως της δίνουν δικαιωματικά μια θέση στο σύγχρονο εικαστικό γίγνεσθαι, αλλά θα τα πούμε άλλη φορά. Μην κουράζουμε τώρα.

* Χαρακτηριστικό και το απλούστερο παράδειγμα αποτελούν οι μονοπρόσωπες μετωπικές εικόνες αγίων οι οποίες είναι έστω δομημένες με χιαστί ρυθμική αγωγή ώστε να βλέπουν όλους του θεατές που ίστανται μπροστά τους και όλοι οι θεατές να έχουν την εμπειρία πως ο εικονιζόμενος άγιος κοιτά εκείνους προσωπικά. Ο Δήμος, η εκκλησία των θεατών ενώνεται μέσα από την κοινή και προσωπική εμπειρία της παρουσίας του εικονιζομένου.

Γεώργιος Κόρδης, kordis.gr

Εικόνα Άρθρου: Ο τίμιος Πρόδρομος. Αυγοτέμπερα σε ξύλο. 2026