«Θέσεις και απόψεις για την Άλωση και η θυσία του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου» από τον Δημήτρη Γ. Κατσαφάνα

«Σας άρπαξεν η τύχη

την νικητήριον δάφνην

κι’ από μυρτιάν σας έπλεξε

και πένθιμον κυπάρισσον

στέφανον άλλο».

μπορεί να είναι ένα θαυμάσιο, ποιητικό σχόλιο και στην τραγική αυτή φράση του Βυζαντινού ιστορικού.

Ο Κριτόβουλος, με τη φράση αυτή αφήνει να εννοηθεί ότι, αν δεν συνέβαιναν κάποια σοβαρά περιστατικά, όπως η ξεχασμένη Κερκόπορτα, ίσως η Πόλη να μην έπεφτε. Πολλοί έκτοτε θα διατυπώσουν την ίδια γνώμη. Για παράδειγμα, ο Στέφαν Τσβάιχ στο βιβλίο του Οι Μεγάλες ώρες της Ανθρωπότητας, γράφει ότι η «Κερκόπορτα, ένας κόκκος άμμου, έκρινε την ιστορία του κόσμου», θέλοντας μ’ αυτό να ειπεί, ότι στην Ιστορία κάποια ασήμαντα γεγονότα, όπως εδώ η ξεχασμένη μικρή πύλη, ήταν αρκετά για να αλλάξουν την πορεία της. Ο Τσβάιχ, βέβαια, δεν είναι ιστορικός. Αλλά η λογοτεχνία, η τέχνη γενικά, μορφοποιεί την ιστορική ύλη. Νεώτεροι ερευνητές, όμως, αποτιμούν πιο ψύχραιμα την απώλεια της Κωνσταντινούπολης. Εάν δεν είχε μείνει ανοιχτή η Κερκόπορτα, εάν δεν είχε αποχωρήσει ο Τζιουστινιάνης, ακόμη και εάν δεν είχε τότε υποκύψει η Βασιλεύουσα, είναι βέβαιο πως η ζωή που της απέμενε δεν ήταν πολλή. Ίσως θα είχε επιβιώσει ακόμη μερικά χρόνια, όπως το Δεσποτάτο του Μυστρά, που καταλύθηκε το 1460, όταν ο Μωάμεθ απηύδησε από τις έριδες των δύο δεσποτών και την ανοησία τους απέναντί του, όπως θα ιδούμε.

Για τον Ελληνισμό, η απώλεια του Βυζαντίου σήμαινε ότι έμπαινε πλέον στη μεγάλη νύχτα των τετρακοσίων χρόνων. Πολλά τα δεινά. Οι εξισλαμισμοί και το παιδομάζωμα τους δύο πρώτους αιώνες κυρίως, η οικονομική καχεξία και πολλά άλλα που δεν είναι του παρόντος, απείλησαν τη φυλή με αφανισμό. Αλλά και για την Ευρώπη η απώλεια του Βυζαντίου είχε συνέπειες. Έλειψε πλέον το Βυζάντιο, το οχυρό στο πλευρό της νότιας Ευρώπης. Πάνω σ’ αυτό αιώνες ξεσπούσαν τα κύματα των ποικίλων επιδρομέων της Ασίας. Είχε έτσι η Ευρώπη την άνεση να ασχολείται με τα προβλήματά της, να χτίζει τον πολιτισμό της. Πανίσχυρη η Οθωμανική Αυτοκρατορία τον 15ο και 16ο αιώνα, θα εξαπλωθεί παντού, θα φθάσει έως και τα πρόθυρα της Βιέννης. Η στρατηγική του Μωάμεθ Β΄, για τούτο τον ευρύτερο στόχο, ήθελε δική του την Κωνσταντινούπολη, προγεφύρωμα για εισβολή των Τούρκων στην Ευρώπη. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία που ιδρύθηκε, όπως είδαμε, στις αρχές του 14ου αιώνα, για να καταλυθεί από τον Κεμάλ Ατατούρκ το 1922, ήταν ανατολική δεσποτεία με θεοκρατικό ισλαμικό χαρακτήρα. Μια ισλαμική Ευρώπη δεν θα ήταν η Ευρώπη που σήμερα γνωρίζουμε. Γιατί οι Ευρωπαίοι δούλεψαν με τον ανθρωπισμό των Ελλήνων, με τη φιλοσοφία τους, με το πνεύμα του Χριστιανισμού. «Η πνευματική ζωή της Ευρώπης, δηλαδή η κλασική δημιουργία όλων των μεγάλων και μικρών λαών της Ευρώπης, έγινε επάνω στο ίχνος των αρχαίων Ελλήνων, ή έστω και των Ρωμαίων […] Η Ασία δεν γονιμοποιήθηκε από το πνεύμα του ανθρωπισμού των Ελλήνων».

Το Βυζάντιο, ουσιαστικά, ήταν Ευρώπη, ανατολική Ευρώπη. Είχε συνεισφέρει πολλά στην πρώιμη ιταλική Αναγέννηση. Και θα μπορούσε να συνεισφέρει ακόμη πιο πολλά στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, διότι και εδώ στο Βυζάντιο είχε αρχίσει η Αναγέννηση, αλλά ανακόπηκε βίαια.

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)

(Συνεχίζεται)