«Το Θέατρο στη Ζωή μας | Μέρος ΧΙII» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

ΑΤΤΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ-ΠΟΛΙΣ

Και οι τρεις μεγάλες κατακτήσεις των Ελλήνων, η Τραγωδία, η Δημοκρατία και η «Πόλις» στην αρχαία Ελλάδα και ιδιαίτερα στην Αθήνα, εμφανίστηκαν έπειτα από μακρύ δρόμο, πεντακόσια χρόνια πριν από τη γέννηση του Χριστού. Κάτι καινούργιο είχε ξυπνήσει στο νου των ανθρώπων. Και αυτό το κάτι θα έμενε πια γραμμένο στη διαμόρφωση του κόσμου ολόκληρου, εννοείται του νεώτερου ευρωπαϊκού κόσμου, όπου και αν αυτός σήμερα εκτείνεται, πέρα από τα γεωγραφικά όρια της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Το μότο του θέματος είναι στίχοι του Κ. Καβάφη, ενδεικτικό των σκέψεων που μας απασχολούν στις γραμμές αυτές.

Ο στίχος του είναι ρητορικός, οι λέξεις δεν έχουν το βάρος των πραγμάτων, απουσιάζει η καθαρή αισθητική συγκίνηση. Ο νεαρός Καβάφης δοκιμάζει τις δυνατότητές του στο στίχο. Παρά ταύτα ο Καβάφης εκείνος διαισθάνθηκε ότι η Τραγωδία, ανεξάρτητα από τη δωρική-θρησκευτική καταγωγή της, ως πνευματική, ηθική και αισθητική δημιουργία, βγήκε από τα ζεστά σπλάχνα του δήμου των Αθηναίων, από τους πολίτες της «πόλεως» των Αθηνών. Χιλιάδες Αθηναίοι διασταυρώνονταν κάθε μέρα καθώς έμπαιναν και έβγαιναν από το αρχαίο άστυ ή που έβγαιναν από το Διονυσιακό θέατρο για να πάνε στη Συνέλευση και να πάρουν αποφάσεις. Η αττική τραγωδία γεννήθηκε μέσα από αγωνιστική-δημοκρατική διαδικασία. Συνδέεται αναπόσπαστα με τον «δήμο», την «πόλιν» των Αθηναίων. Η Τραγωδία, το σύνθετο αυτό κορυφαίο λογοτεχνικό είδος, δεν μπορούσε να γεννηθεί και να ακμάσει παρά μόνο εκεί που λειτουργούσε η δημοκρατία. Η Δημοκρατία όχι ως κατάσταση απλώς, αλλά ως διαρκής αγωνιστική διαδικασία.

Μια τέτοια δημοκρατία λειτούργησε στην «πόλιν» των Αθηνών. Από την άποψη αυτή θα λέγαμε ότι η αττική τραγωδία είναι σιαμαία αδελφή της άμεσης δημοκρατίας, ότι η ζωή της μιας είναι ζωή της άλλης και ο θάνατος της μιας είναι θάνατος και της άλλης. Αλλά και οι δύο αυτές κατακτήσεις του ελληνικού πνεύματος συνδέονται το ίδιο οργανικά με την «πόλιν», την αρχαία ελληνική πόλη. Το θέμα που θίγουμε εδώ είναι ανεξάντλητο, πολύπλευρο. Ο καλόπιστος αναγνώστης μας αντιλαμβάνεται ότι παρόμοια θέματα δεν είναι δυνατόν να περιγραφούν, να αναλυθούν μέσα σε λίγες γραμμές. Οι γενικεύσεις είναι αναπόφευκτες με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την πληρέστερη κατανόηση.

[…]

Η τραγωδία, λοιπόν, σε όλο της το μεγαλείο, ως ριζική δημιουργία, ως ανάπλαση και ελεύθερη αναδημιουργία των αρχικών μυθικών στοιχείων, μόνο στην Αθήνα μπορούσε να ανθίσει. Για τούτο και δεν μπορούμε να την συλλάβουμε έξω από τα πλαίσια της αρχαίας δημοκρατικής πόλης. Αλλά τι είναι αυτή η αρχαία ελληνική «πόλις»; Κατ’ αρχήν η «πόλις» δεν είναι κράτος με τη σύγχρονη έννοια. Το κράτος σήμερα είναι μια πολιτική και νομική οντότητα, ασκεί εξουσία πάνω στους πολίτες, οι οποίοι είναι εγκαταστημένοι σε οριοθετημένο έδαφος. Έχει αφηρημένο χαρακτήρα ως συντεταγμένη πολιτεία, διατηρεί το στοιχείο της επιβολής και του νομικού καταναγκασμού. Ο όρος «κράτος», με πολιτική έννοια, δεν υπάρχει στους αρχαίους Έλληνες. Στη θέση του υπάρχει η ελληνική «πόλις». Συναφής είναι και ο όρος «πολιτεία», αλλά δεν συμπίπτει ακριβώς με τον όρο «πόλις», γιατί στην Πολιτεία του ο Πλάτων δεν κάνει λόγο για την εμπειρική, την πραγματική πολιτεία, δεν καταθέτει ένα πολιτικό πρόγραμμα, αλλά μιλάει για παιδεία, για την ψυχή και την επιστήμη. Το 19ο αιώνα ήρθε στο φως και η Αθηναίων Πολιτεία του Αριστοτέλη.

Οι Λατίνοι μετέφρασαν τον όρο «πολιτεία» με τη λέξη republica, ο οποίος δεν είναι και τόσο ακριβής, γιατί παραπέμπει μόνο στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ρυθμίζουν τις κοινές υποθέσεις τους και όχι στην ιδιαιτερότητα της αρχαίας ελληνικής «πόλεως». Από τη λατινική λοιπόν λέξη republica πήραν οι Ευρωπαίοι και ονόμασαν τις πολιτικές τους οντότητες (Republique, Der Staat). Οι Έλληνες, όχι και τόσο εύστοχα, την ελληνική επικράτεια, που προέκυψε από την Επανάσταση του ’21, στην περίοδο της Βαυαροκρατίας την ονομάσαμε «κράτος» και όχι «Ελληνική Πολιτεία», όπως είχε πράξει ο Καποδίστριας. Και να σκεφθεί κανείς ότι στους αρχαίους Έλληνες «κράτος» σήμαινε ωμή βία. Ήδη στην Κοσμογονία του Ησιόδου το «Κράτος» έχει αδελφή του τη Βία, παιδιά και τα δύο της Στυγός, τα οποία ο Δίας τα έχει προσλάβει ως παραστάτες, ως δορυφόρους του.

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)