«Το Θέατρο στη Ζωή μας | Μέρος ΧI» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

δ. Υπάρχει ευτυχία; Ικανοποιείται ο άνθρωπος σ’ αυτή τη ζωή; Η πείρα δείχνει ότι η «ευτυχία», όπως την εννοεί στην καθημερινότητά του ο άνθρωπος, είναι ανύπαρκτη. Ο άνθρωπος δεν ικανοποιείται, νοιώθει πάντοτε σε έλλειψη, το απόλυτο είναι απρόσιτο, ανέπαφο. Πλάθει, βέβαια, όνειρα από τα οποία ελάχιστα πραγματοποιούνται. Ενώ ξεκινάει με ελπίδα, αισιοδοξία και έντονη επιθυμία, τον περιμένει η απογοήτευση, η αποτυχία. Ας σημειωθεί δε ότι στην αρχαία τραγωδία ο άνθρωπος δεν κυνηγάει μια χίμαιρα στη ζωή του. Όμως η «ευτυχία», η ουτοπία, αν έτσι εννοήσουμε τη χίμαιρα εδώ, υπάρχει ως σκέψη που διαποτίζει όλες τις αρχαίες τραγωδίες. Ουτοπία, όχι ως παθητική στάση, αλλά ως διαρκής αναζήτηση, που κρατάει σε εγρήγορση τη συνείδηση μέσα στον κόσμο.

ε. Αιτία της τραγικότητάς του είναι και η υποσυνείδητη συναίσθηση, ότι ο άνθρωπος με την παρουσία του είναι ένοχος. Αόριστα, φοβάται, αγωνιά. Είναι κάτι σαν μακρινή απήχηση του «προπατορικού αμαρτήματος», είναι ενοχή οντολογική.

Η μοίρα του ανθρώπου, η συνείδησή του, στη ρίζα της είναι πονεμένη, τραγική. Η ζωή είναι γλυκόπικρη. Κάτι το ακαθόριστο, κάτι το γνοφώδες, το σκοτεινό, το «ακάθαρτο», μας αναταράζει, αναμοχλεύεται μέσα μας. Σε κάποιες περιπτώσεις, μας τρομάζει. Δεν βρίσκεται έξω από μας. Μέσα μας είναι. Κοιτάξτε τον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή. «Το ακάθαρτο που υπάρχει στη ρίζα του γιου του Λαΐου», παρατηρεί πάλι ο Άγγελος Τερζάκης, «βρίσκεται στην ίδια τη ρίζα της ζωής. Αυτό υποδηλώνεται από το παράδοξο αίσθημα ενοχής απέναντι στη θεότητα. Είναι ένα φταίξιμο απρόσωπο, σχεδόν δίχως ιστορία, που πρώτο αυτό έδωσε λαβή και περιεχόμενο στην ιδέα της αμαρτίας».

στ. Ο άνθρωπος γενικότερα είναι τραγικός, γιατί είναι το μόνο έλλογο ον, το οποίο γνωρίζει ότι ο θάνατος είναι η κατάληξη, η καταστροφή του.

Στην τραγωδία, όμως, όπως σημειώσαμε πριν, το τραγικό δεν τοποθετείται στο σωματικό θάνατο. «Η φυσική οδύνη και ο σωματικός θάνατος δεν είναι τόσο τραγικά ή δεν είναι κατ’ αρχήν τραγικά».

Ο Βασίλειος Καλογεράς, του οποίου διαφωτιστικές απόψεις χρησιμοποιήσαμε εδώ, αναφερόμενος στο βαθύτερο νόημα της τραγικής πάλης, της τραγικής σύγκρουσης, καταλήγει: «…Ο θεατής καθώς έζησε έντονα τον ανθρώπινο μύθο μέσα στο τραγικό μεγαλείο της τραγωδίας, λυτρώνεται από τα πάθη, με τη μαγεία της τέχνης και γίνεται ελεύθερος και ανώτερος άνθρωπος. Μέσα στην τραγωδία βλέπει να λύνεται το πρόβλημα του ανθρώπου και το αίνιγμα της ζωής και την εφιαλτική Σφίγγα να κατακρημνίζεται μπρος στα πόδια του ελεύθερου πια και λυτρωμένου ανθρώπου. Η τραγωδία είναι το καθαρτήριο, από το οποίο περνά η ψυχή του ανθρώπου, για να λυτρωθεί και να γίνει άξια του Θεού». Αυτό, λοιπόν, είναι στην ουσία του τραγικό πνεύμα. Είναι αυτό που εκφράζεται όχι με την καθημερινή κομματιασμένη πραγματικότητα, αλλά μόνο με τη θρησκεία -θυμίσου τον βιβλικό Ιώβ- εκφράζεται με την τέχνη και τη δραματική ποίηση. Και τούτο, γιατί το τραγικό πνεύμα μένει ανεξέλεγκτο από τη λογική μας. Και μπορεί να περιγραφεί, να απεικονιστεί μοναχά σαν προηθική κατάσταση, σε συγκινησιακές βάσεις που η λογική δεν μπορεί να κλονίσει. 

(Συνεχίζεται)