«Το Θέατρο στη Ζωή μας | Μέρος VIΙ» από τον Δημήτρη Κατσαφάνα

Από όσα έφτιαξαν οι Έλληνες, λίγα έφτασαν ως εμάς και δεν έχουμε κανένα τρόπο να εξακριβώσουμε αν αυτά είναι τα καλύτερα. Τη γλυπτική τους τίποτε δεν τη συναγωνίζεται, την αρχιτεκτονική τους κανείς δεν την ξεπέρασε, τη Γραμματεία τους ποιος θα τη φτάσει; Απ’ όλα τα κατάλοιπα της κατάκτησης των Ελλήνων καμιά μορφή πολιτισμού δεν είναι ακόμη και σήμερα τόσο ζωντανή και πολυσήμαντη, όσο η Τραγωδία. Γιατί η Τραγωδία είναι η ουσιαστικότερη προσπάθεια του ανθρώπου να καταλάβει τον κόσμο και τη σχέση του μ’ αυτόν, να πλησιάσει δηλαδή το ουσιαστικά ανθρώπινο, το βάθος της ανθρώπινης υπόστασης. Οι άνθρωποι ζητάμε να επιζήσουμε μέσα στο χρόνο. Αγωνιζόμαστε για να ζήσουμε εντονότερα, με εμπειρίες, με βαθύτερη συνείδηση, με ανθρώπινη ελευθερία. Τί είναι ζωή, δεν ορίζεται παρά μόνο ταυτολογικά: Η ζωή είναι ορμή προς τη ζωή, αυτοκατάφαση, αυτορρύθμιση, αυτοπραγμάτωση. Είναι τέλος, σε άλλο επίπεδο, ένα ηθικό επιχείρημα. Από την άποψη αυτή ο εξανθρωπισμός, ο ατομικός και συλλογικός εξανθρωπισμός της κοινωνίας, είναι τελικά όχι απλή γνώση, εθισμός, συμβατική παιδεία. Είναι πράξη που επεμβαίνει στη δομή, στη φυσική και ηθική τάξη του κόσμου, και δημιουργεί έτσι μια νέα πραγματικότητα.

Συχνά ο άνθρωπος βλέπει τις προσπάθειές του να αποτυχαίνουν, βλέπει τον εαυτό του καταδικασμένο σε αποτυχία και φυσική συντριβή. Και προχωρεί ο άνθρωπος μέσα από αντιφάσεις, από συγκρούσεις και εξεγέρσεις. Δυνάμεις, με διάφορα ονόματα, εξίσου ισχυρές και ανταγωνιστικές, τον αμφισβητούν, του αρνούνται την επαυξημένη επαγρύπνηση της συνείδησης, εκμηδενίζουν τις προσπάθειές του, καθώς περπατεί στο χείλος της αβύσσου. Ο άνθρωπος, λοιπόν, είναι τραγική ύπαρξη. Κουβαλάει, όπως είπε ο Έγελος, μόνος τους καρπούς των πράξεών του. Το πνεύμα στη σύστασή του είναι αντινομικό, αυτόχρημα τραγικό. Αυτό το πνεύμα περνάει κάποτε στο δράμα, περνάει στο στοχασμό, στη φιλοσοφία, περνάει στο θέατρο, στη σφύζουσα δηλαδή από ζωή τέχνη πάνω στη σκηνή.

Στην αρχαία Τραγωδία το τραγικό στοιχείο έχει κάτι από την αρχέγονη αγωνία, το μυστηριακό και το ιλιγγιώδες, κάτι από την πτώση της ψυχής στον κόσμο, από την έκπτωση του ανθρώπου και την εξορία του σε τούτο τον κόσμο, όπως το βλέπουμε στον Πλάτωνα και στην Π. Διαθήκη. Το τραγικό στην αρχαία Ελληνική Τραγωδία τοποθετείται συχνά στη διαμάχη ανάμεσα στην οντολογική Ελευθερία και στην αμετακίνητη Αναγκαιότητα. Για τούτο και το κλίμα της Τραγωδίας έχει κάτι το υπέροχο, το μεγαλόπρεπο, αποτέλεσμα της τραγικής ομορφιάς που υπάρχει στο έργο, που μας γοητεύει και μας θέλγει.

Κοιτάξτε εκεί κάτω. Αυτόν που βλέπετε είναι ο Αισχύλος. Στοχάζεται και μας δίνει τον Προμηθέα, την εξέγερση δηλαδή που φέρνει τη χαραυγή του δικαίου. Θαυμάζει την Ελένη, συγκινείται, μένει ανεξερεύνητος, καθώς λέει, για το κάλλος της: «Μοιραίο άνθος!» και ύστερα προσθέτει: γαλήνια ψυχή, ήρεμη σαν τη θάλασσα. Πολύ αργότερα, ο Σαίξπηρ, μέσα από τις αδιάκοπες αντιθέσεις του, μέσα από την απεραντοσύνη του, θα ειπεί για την ίδια την Ελένη: «προδότρα σαν το κύμα».

(Για την αντιγραφή Παναγιώτης Ζηρίνης)  

(Συνεχίζεται)