«Ζαγούνα: Το νοητό τρίγωνο των σπηλαίων γύρω από τη Σπάρτη» από τον Γιάννη Λαμπρινάκο

• Η πρώτη, με το όνομα «Τσακώνα», βρίσκεται στον δρόμο προς τη Μονή των Αγίων Τεσσαράκοντα
• Η δεύτερη, με το όνομα «Σπηλιά της Ζαγάνας», εντοπίζεται πάνω από τον δημόσιο δρόμο, περίπου ένα χιλιόμετρο πριν από τη Ζαγάνα
• Η τρίτη αποτελεί την εκκλησία της Παναγίας της Ζαγούνας, ψηλά στον Ταΰγετο, πάνω από το Παρόρι

Κατά την άποψή μου, πρόκειται για ομόρριζες ονομασίες, καθώς η ετυμολογία τους σχετίζεται με τη λέξη «διαγώνια» -όπως πράγματι είναι η γεωμετρία αυτών των σπηλαίων. Μάλιστα, σε παλαιότερο άρθρο μου, έχω αναλύσει την εξέλιξη της λέξης «διαγώνια» σε τζακώνα, τσακώνα ή ζακόνα. Ο όρος αυτός χαρακτηρίζει ολόκληρη την περιοχή της κεντρικής Κυνουρίας, όπου φύσει υπάρχουν πολλές σπηλιές, γεγονός που έδωσε τελικά και την ονομασία στην Τσακωνιά. (Τι σημαίνει Τσακωνιά, Χρονικά των Τσακώνων - Τόμος Κ -, 2008).Του Γιάννη Λαμπρινάκου).

Από την προϊστορική προστασία στο «ζακόνι» και τη διακονία Από τα πανάρχαια χρόνια, οι σπηλιές κατοικήθηκαν επειδή παρείχαν προστασία στον πρωτόγονο άνθρωπο. Έτσι, η λέξη κατέληξε να σημαίνει και «ζακόνι», δηλαδή εστία/σπίτι. Παράλληλα, επειδή πολλοί από τους προσωρινούς κατοίκους αυτών των σπηλαίων (της «τσακώνας» ή «διαγώνιας») ασκούσαν περιστασιακά ή μόνιμα τη διακονία, δηλαδή τη ζητιανιά, υπήρξε μια σύνδεση των δύο εννοιών. Διαμορφώθηκε, δηλαδή, η αντίληψη για κάποιον που μένει σε μια «διαγώνια» σπηλιά και ταυτόχρονα διακονεύει, ζητώντας ελεημοσύνη.

Μια σημαντική παρατήρηση: Σε κοντινή απόσταση από πολλές τέτοιες σπηλιές-«τσακώνες» συναντάμε σχεδόν πάντα μια πηγή νερού, έστω και μικρή. Με τον τρόπο αυτό, ο διαμένων δεν εξασφάλιζε μόνο το απαραίτητο νερό, αλλά είχε και τη δυνατότητα να παραμονεύει για θηράματα που θα πλησίαζαν την πηγή, ή ακόμα και για ταξιδιώτες που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν.

Ένας «ιερός κύκλος» προστασίας

Κλείνοντας αυτό το σημείωμα, θα έλεγα ότι το τρίγωνο Τσακώνα - Ζαγάνα - Ζαγούνα περικλείει μεταφορικά, σαν ένας ιερός κύκλος, την πόλη της Σπάρτης. Θυμίζει έτσι σε εμάς, τους σύγχρονους κατοίκους, τη δύσκολη ζωή των παλαιότερων εποχών.

Αξίζει τέλος, να σημειωθεί ότι παρόμοια γεωγραφικά και ετυμολογικά σημεία υπάρχουν δεκάδες σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Γιάννης Λαμπρινάκος